وضعیت حقوقی ابزارهای مشتقه شاخص سهام

نوع مقاله: علمی - پژوهشی(حقوق خصوصی)

نویسنده

استادیار گروه حقوق، دانشگاه علم و فرهنگ

چکیده

بازار مشتقه مالی که در آن قرارداد آتی و قرارداد اختیار معامله عرضه می‌شود، مدتی است که به تجویز بند 11 ماده 1 قانون بازار اوراق بهادار جمهوری اسلامی ایران (مصوب 1384) در سطحی محدود آغاز شده است. دارایی پایه در این قراردادها ممکن است کالا یا اوراق بهادار باشد. از دیدگاه فقه امامیه و حقوق ایران، اعتبار این قراردادها به‌طورکلی و صرف‌نظر از مورد آن (دارایی پایه) اثبات شده است. ولی در این میان اعتبار قراردادهای مشتقه‏ای که دارایی پایه آن شاخص سهام است، پیوسته محل تأمل و اشکال بوده است.
این تحقیق تلاش دارد تا با رد نظراتی که تاکنون در خصوص عدم اعتبار ابزارهای مشتقه واقع بر شاخص سهام بیان شده است. دلایل بطلان آن را با رویکردی متفاوت بیان کند. از نتایج این تحقیق میتوان به بطلان قراردادهای شاخص سهام به‌دلیل عدم امکان تملک شاخص سهام، مالیت نداشتن آن و فقدان مفهوم واقعی معاوضه در این قراردادها اشاره کرد. همچنین در این تحقیق راهکاری برای اعتبار قراردادهای واقع بر شاخص سهام نیز ارائه شده است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

Legal Status of Index Derivative Instruments

نویسنده [English]

  • Javad Hoseinzadeh

چکیده [English]

There is for a short time that , by virtue of the article 1(11) of IRI Securities market Act 1384 , financial derivatives market in which future contract and option contract are offered, has started to establish on a limited level. The threshold revenue in such contracts may take the form of goods or securities. From viewpoints of Iranian legal system and Islamic jurisprudence, such contracts have proven to be valid irrespective of their subject (the underlying asset) however the validity of those derivative contracts the underlying asset of which shall be the index has continued to be doubtful.
 While rejecting the legal opinions raised by now concerning non-validity of financial derivatives made on the index, this article seeks to explain its nullity on a different approach. The outputs of this research shall, inter alia, be: the nullity of index contracts for impossibility of its ownership, its valueless and the lack of the very idea of ‘bargain’ in such contracts. As well as, the article contains a way to validate the contracts concluded upon index
 

کلیدواژه‌ها [English]

  • Index
  • financial derivative instruments
  • future contract
  • Option contract
  • Securities market
ابن منظور، محمد بن مکرم (1995)، لسان العرب، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ج5.
اردبیلی، احمد (محقق اردبیلی)، (1403ق)، مجمع الفائده و البرهان فی شرح ارشاد الاذهان، قم، انتشارات جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ج8.
انصاری، مرتضی (1420ق)، المکاسب، قم، مجمع الفکر الاسلامی، ج1.
اسماعیلی، اسماعیل (1373)، «اکل مال به باطل در بینش فقهی شیخ انصاری»، مجله فقه(کاوشی نو در فقه اسلامی)، ش1.
امامی، حسن (1370)، حقوق مدنی، تهران، کتاب فروشی اسلامیه، چ8، ج1.
برواری شعبان محمد اسلام (2002)، بورصه الاوراق المالیه من منظور اسلامی، دمشق: دارالفکر.
جبعی عاملی، زین الدین (شهید ثانی)، (بی‌تا)، الروضه البهیه فی شرح اللمعه الدمشقیه، بیروت: دارالتعارف للمطبوعات، ج3
جوهری، اسماعیل بن حماد (1407ق)، الصحاح (تاج اللغه و صحاح العربیه)، بیروت: دارالعلم للملایین.
حر عاملی، محمد بن حسن (1409)، وسائل الشیعه، قم: مؤسسه آل البیت علیهم السلام لاحیاء التراث، ج17.
حسین‏زاده، جواد (1390)، «مفهوم و ماهیت قراردادهای آتی»، مجله پژوهش های حقوقی، موسسه مطالعات و پژوهش‏های حقوقی شهر دانش، ش20.
حسین‏زاده، جواد (1391)، قرارداد اختیار معامله بررسی حقوقی و فقهی، تهران: سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
 خلعت‎بری، فیروزه (1371)، مجموعه‌ای مفاهیم پولی بانکی و بین‌المللی، تهران: شرکت افست، چ1.
خمینی، روح‌الله (بی‌تا)، کتاب البیع، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، چ1، ج2.
همو (1415)، مکاسب المحرمه، قم: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ج2.
خوئی، سید ابوالقاسم (1365)، مستند العروه الوثقی، کتاب اجاره، قم: دار العلم.
همو (1412ق)، مصباح الفقاهه، بیروت: انتشارات دارالهادی، ج3.
درخشان مسعود (1383)، مشتقات و مدیریت ریسک در بازارهای نفت، تهران: مؤسسه مطالعات بین‌المللی انرژی، چ1.
دهخدا، علی‌اکبر (1377)، لغت‌نامه دهخدا، تهران: موسسه انتشارات دانشگاه تهران، چ2. ج11.
شرتونی، سعید (1403ق)، اقرب الموارد فی فصح العربیه و الشوارد، قم: المکتبه المرعشیه.
شهیدی، مهدی (1377)، تشکیل قراردادها و تعهدات، تهران: نشر حقوقدان، چ1.
صالح‌آبادی، علی (1381)، امکان‌سنجی راه اندازی بازار آتی سهام شرکت‌های پذیرفته‌شده در بورس اوراق بهادار، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه امام صادق(ع).
طریحی، فخرالدین بن محمد (1375)، مجمع البحرین، تهران: انتشارات مرتضوی، ج3.
عصمت‌پاشا، عبید‌الله (1382)، «فلسفه و سیر تکاملی ابزارهای مالی مشتقه و دیدگاه‌های فقهی»، ترجمه علی صالح آبادی، فصلنامه تخصصی اقتصاد اسلامی، ش9.
 فطانت، محمد و آقاپور ابراهیم (1383)، اوراق اختیار معامله (option) در بازار سرمایه ایران، تهران: پژوهشکده پولی و بانکی، چ2.
کاتوزیان، ناصر (1376- الف)، حقوق مدنی، معاملات معوض، عقود تملیکی، تهران: شرکت سهامی انتشار، چ3
همو (1376- ب)، قواعد عمومی قراردادها، تهران: شرکت سهامی انتشار، چ4، ج1.
محقق داماد، سیدمصطفی و همکاران (1389)، حقوق قراردادها در فقه امامیه، تهران: سمت، چ1، ج2.
معصومی‌نیا، غلامعلی (1387)، ابزارهای مشتقه بررسی فقهی و اقتصادی، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، چ1.
موسوی بجنوردی، حسن (1389ق)، القواعد الفقهیه، نجف: مطبعه الآداب.
مؤمن قمی، محمد (1415)، کلمات سدیده فی مسائل جدیده، قم: موسسه النشر الاسلامی، چ1.
 منتظری، حسین‌علی (1415)، دراسات فی المکاسب المحرمه، قم: نشر تفکر، چ1، ج1.
نائینی، محمدحسین و شیخ نجفی خوانساری، موسی (1373 ق)، منیۀ الطالب، قم: مکتبه محمدیه، ج1.
هال، جان (1384)، مبانی مهندسی مالی و مدیریت ریسک، ترجمه سجاد سیاح و علی صالح‌آبادی، تهران: رایانه تدبیر پرداز، چ 1.
 
 
Al-Amin, M. Al-bashir, (2008), Risk management in Islamic finance: An analysis of derivatives instruments in commodity market, Boston
Brown, Meredith M., (1996), Managing and Disclosing Risks of Investing in Derivatives, Kluwer Law.
Don, M. (1992), An Introduction to Options and Futures, Harcourt School Press, 2ed.
Hudson, Alastair (2006), The Law on Financial Derivatives, London, Sweet & Maxwell, 4ed.
Hull John C., (2005), Fundamentals of Futures and Options Markets, Prentice Hall, 4ed.
Kamali M.H., (2002), Islamic Commercial Law: an Analysis of Futures and Option, Islamic Texts Society, Cambridge, UK.
Louge, Ann C., (2011), Day Trading for Dummies,USA: John Wiley & Sons.

دوره 15، شماره 40
تالیف مقاله
پاییز و زمستان 1393
صفحه 207-231
  • تاریخ دریافت: 21 آبان 1393
  • تاریخ بازنگری: 01 دی 1393
  • تاریخ پذیرش: 29 دی 1393