جایگاه قانون در تحقّق عدالت حقوقی و تأثیر آن بر تفسیر قضایی تأمّلی بر نسبت قانون و قاعده ی حقوقی در نظام فقهی-حقوقی ایران

نویسنده

استادیار گروه حقوق دانشکده علوم اداری و اقتصاد دانشگاه اصفهان

چکیده

یکی دانستن قانون و قاعده ی حقوقی، نشان از رویکرد تحقّقی دولتی در مبنای التزام آوری قاعده ی حقوقی داشته، به یکی انگاشتن حقوق و قانون منجر شده، می تواند نوعی عدالت دولتی و به دنبال آن، تفسیر لفظی از قانون را تنیجه دهد. با این وجود، آیا  می توان با تأکید بر تفکیک قانون از قاعده ی حقوقی، زمینه ی عبور از عدالت دولتی به عدالت عرفی یا عدالت شرعی را ایجاد و بدین ترتیب، تفسیر قضایی را از چارچوب تفسیر لفظی رهانیده، به سمت تفسیر مبتنی بر اصول حقوقی سوق داد؟ به نظر می رسد چگونگی تفسیر قضایی در هر نظام حقوقی، به چیستی عدالت حقوقی در آن نظام حقوقی ارتباط دارد و نوع عدالت حقوقی نیز به چیستی مبنای اعتبار قواعد حقوقی بستگی دارد. صاحب این قلم سعی کرده با اتّخاذ روش تحلیلی و تحقّقی و البته نه از نوع دولتی یا کلسنی آن، بر تفکیک قانون از قاعده ی حقوقی و یکی ندانستن آن دو تأکید، با انحصار مبنای اعتبار قاعده ی حقوقی در اراده ی دولت، به ویژه در مدل فقهی-حقوقی ایران، مخالفت و زمینه ی عبور از عدالت دولتی و در نتیجه عبور از تفسیر قضایی لفظی را فراهم آورد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

The place of law in realization of legal justice and its influence on judicial interpretation A study of the relationship between law and legal rule in Iranian legal system

نویسنده [English]

  • Mahdi Shahabi
چکیده [English]

The Unification of law and legal rule, represents one of the characters of legal positivism on the basis of the legal rule and leads to the unification of law and statute, and can generate state justice and therefore cause the literal interpretation of the law. However, is what we may, by insisting on the distinction of the law and legal rule, cause the ground of the passage of the state justice to the customary justice or divine justice and therefore get rid of the literal interpretation of the rule and move toward a type of interpretation based on the general principles of law? It seems that the quality or the type of the interpretation, in each legal system, depends on the quality or type of the legal justice in the legal system and the type of the legal justice depends on the quality of the foundation of the legal rule. Based on an analytical and positive method, but not on a state method or on that of Kelsen, it supports on the distinction of the law and of the legal rule, refused the monopoly of the state will in the foundation of the legal rule, especially in the legal model Iranian, and provides the ground of the passage of the state justice and therefore of the literal interpretation of the law.

کلیدواژه‌ها [English]

  • : law
  • religious justice
  • common justice
  • natural justice
  • Origin of legal rule
  • judicial interpretation
  • legal system  
 آدمیت، فریدون (1385)، اندیشة ترقی و حاکمیت قانون، عصر سپه‌سالار، تهران: انتشارات خوارزمی، چاپ سوم.##

 ایزدپور، محمدرضا (1390)، «درآمدی بر بنیان‌های کلامی مصلحت در نظام تشریع»، فصلنامه علمی-پژوهشی اندیشه نوین دینی، سال هفتم، ش 26، صص93-118. ##

 بشیریه، حسین (1382)، «دیباچه ای بر فلسفة عدالت»، مجلة ناقد، شماره 1، صص11-55. ##

 الحسینی المراغی، السید میر عبد الفتاح (1417)، العناوین الفقهیه، قم: مؤسسه النشر الإسلامی التابعه لجماعه المدرّسین، الجزء الثانی. ##

 داماتو، آنتونی؛ کاهه، علیرضا و لاهوتی، حمید (1382)، «پیرامون پیوند قانون و عدالت»، نشریة ژرفا، شماره سی‌ام، صص335-351. ##

 دانش‌پژوه، مصطفی (1391)، حقوق شناسی عمومی، دورة میانی (1)، شناسة حقوق، تهران: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، انتشارات جنگل، چاپ اول. ##

 راسخ، دکتر محمد (1385)، «ویژگی‌های ذاتی و عرضی قانون»، نشریه مجلس و پژوهش، شماره‌ 51، صص13-40. ##

 سیمایی صراف، دکتر حسین (1390)، «منطق حقوق مدرن و اصول فقه؛ خاستگاه و کاربردهای متفاوت با مطالعة موردی در نظام حقوقی ایران»، مجلة تحقیقات حقوقی، شمارة 55، صص139-164. ##

 شهابی، مهدی، (1388) «از حقوق سنتی تا حقوق مدرن، تأملی در مبانی تحول نظام حقوقی»، نامة مفید، شمارة 76، صص69-90. ##

 شهرستانی، جواد، مقدّمه بر: الشیخ علی بن الحسین الکرکی (1429)، جامع المقاصد فی شرح القواعد، قم: مؤسسه تحقیقات و نشر معارف اهل البیت(ع)، تحقیق مؤسسه آل البیت لإحیاء التراث، الجزء الاوّل. ##

 طباطبایی، محمدصادق (1382)، «مبانی تطبیق‌پذیری قوانین اسلامی با تحولات اجتماعی»، مجلة نامه مفید، ش 40، صص63-84. ##

 عزتی، ابوالفضل (1375)، «بررسی تطبیقی نقش عقل در نظام حقوقی غرب و اسلام»، نامة مفید، شماره 6، صص123-144. ##

 علیدوست، ابوالقاسم‌ (1390)، «دین، شریعت و مصلحت»، فصل نامة دین‌پژوهی قبسات، سال شانزدهم، ش 61، صص5-40. ##

 کاتوزیان، دکتر ناصر (1380)، «ستایش قرارداد یا اداره قرارداد»، مجله‌ دانشکده‌ حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران، شماره‌ 52، صص111-136. ##

 کاتوزیان، دکتر ناصر (1381)، فلسفه حقوق، جلد سوم، منطق حقوق، تهران: شرکت سهامی انتشار، چاپ دوم. ##

کاتوزیان، ناصر (1385)، «سهم عدالت در تفسیر قانون»، مجلة دانشکدة حقوق و علوم سیاسی، شمارة 72، صص361-383. ##

کاتوزیان، دکتر ناصر (1386)، مقدمه علم حقوق و مطالعه در نظام حقوقی ایران، تهران: شرکت سهامی انتشار، چاپ شصتم. ##

 لنگرودی، دکتر محمدجعفر (1387)، مقدمة عمومی علم حقوق، تهران: گنج دانش، چاپ پنجم. ##

 مؤمن، آیت‌الله (1374)، «ثابت و متغیّر در دین»، مجله‌ حوزه و دانشگاه، شماره‌ 5، صص53 به بعد. ##

 الموسوی الخویی، ابوالقاسم (1417)، مصباح الفقاهه، المقرّر المیرزا محمدعلی التوحیدی التبریزی، قم:  انتشارات انصاریان، الجزء السادس. ##

 موسوی بجنوردی، سید محمد و کبیر تکمیلی‌نژاد، عاطفه (1390)، «جایگاه عدالت و اخلاق در فقه و حقوق اسلامی با رویکردی بر آرای امام خمینی(س)»، پژوهش‌نامه متین، شمارة 51، صص1-18. ##

Allard (J),Van Waeyenberge (A), "De la bouche à l'oreille? Quelques réflexions autour du dialogue des juges et de la montée en puissance de la fonction de juger", pp. 109-129; In:

Bentham, Jeremy, (1888), Principes de législation et d’économie politique, Paris, Guillaumin, 1888##

Bix, Brian. H. (2005),» Legal positivism«.  In. The Blackwell Guide to the philosophy of Law and Legal Theory, edited by Martin P. Golding and William A. Edmondson; Malden (USA), Blackwell press, 2005, pp. 29-50##

Canivet, Guy, (1992), "Le droit communautaire et l'office du juge national", In. Droit et Société, pp. 143-154##

Carbonnier, Jean, (1994), Sociologie juridique, Paris, 2e édition, Puf

Chevallier, Jacques. «Vers un droit postmoderne». In. Les transformations de la régulation juridique. Droit et Société, Recherches et Travaux, N° 5. Paris. L.G.D.J. 1998. pp. 21-46##

Dabin. Jean, (1969). Théorie générale du droit. Paris. 2e édition. Dalloz. ##

Duguit, Léon, (1927), Traité de droit constitutionnel. La règle de droit et le problème de l’Etat (T. I.). Paris. 3e édition en cinq volumes. Ancienne librairie Fontemoing. ##

Duguit. Léon (1999). Les transformations du droit public. Paris. 1e édition, Édition la Mémoire Du Duguit, ##

Durkheim, Emile, (2007), De la division du travail social. Paris. 7e édition, avec préface de Paugam, Serge, PUF##

Dworkin. Ronald (1995). Prendre les droits au sérieux. Paris. 1e édition, PUF

Favoreu. Louis.(1996), «La constitutionnalisation du droit». In. L’unité du droit, Mélanges en hommage à Roland Drago. Paris. 1e édition, Economica. pp. 25-42 ##

Frison-Roche, Marie-Anne, La responsabilité des magistrats. L'évolution d'une idée. In. La semaine juridique, 20 octobre 1999, n° 42, p. 1869 et s

Frydman. Benoit et Guy Haarscher, (2002), Philosophie du droit, Paris, 2e édition, Dalloz##

Frydman. Benoit.(1998), Les transformations du droit moderne. Cf.http://www.philodroit.be/spip.php?page=auteur_publ&id_auteur=12&lang=fr##

Gény. François (1919). Méthode d’interprétation et sources en droit privé positif, T. I. Paris, 2e édition, L. G. D. J. ##

Hayek. Friedrich Von. (1985), Droit, législation et liberté, Règles et ordre (T. I).Traduit en français par Raoul Audouin. 2e édition, PUF. ##

Kelsen, Hans, (1997), Théorie générale du droit et de l’Etat ; traduit en français par Béatrice Laroche et Valérie Faure. Paris ; 3e édition, L.  G. D. J. ##

Malaurie (Ph), Morvan (P), (2009),  Introduction générale, Paris, Défrénois, 3e édition##

Mazeaud (H. L. J.), Chabas (F), (2000), Leçons de droit civil, Introduction à l'étude du droit, 12e édition, Paris, Montchrestien##

Putman, E. (1996)  «Kant et la théorie du contrat», RRJ. Droit prospectif, n° 3, pp. 685-696##

Ripert, Georges, (1998), Les forces créatrices du droit. Paris. Réimpression de 2e édition(1955). L.G.D.J. ##

Terré, François, (2003), Introduction générale au droit, Paris, Dalloz, 6e édition. ##

Rawls, John (1987), Théorie de la justice, Traduit de l'américain par Catherine Audard, Paris, 1e édition, Edition du Seuil. ##